X. rocznica śmierci Jerzego Nowosielskiego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy drugiej połowy XX wieku, był rysownikiem, scenografem, filozofem. Uważany za jednego z najwybitniejszych współczesnych pisarzy ikon. Był również aktywnym uczestnikiem Ruchu Kultury Niezależnej.

Jerzy Nowosielski (ur. 07.01.1923, zm. 21.02.2011 w Krakowie, pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie). Jego ojciec był Łemkiem, a matka Polką.W 1940 rozpoczął naukę w Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau u profesora Stanisława Kamockiego. W latach 1942-3 podczas nowicjatu studiował ikonopisarstwo w unickiej Ławrze Uniejowskiej św. Jana Chrzciciela w Uniowie pod Lwowem, co m.in. zaowocowało jego fascynacją malarstwem ikonowym. W latach 1945 - 47 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie u profesora Eugeniusza Eibischa, gdzie później został profesorem Na I Wystawie Sztuki Nowoczesnej w Krakowie (1948) wystawił obrazy w stylu abstrakcji geometrycznej. Związany z kręgiem Grupy Krakowskiej. Brał udział w konferencji plastyków w Nieborowie, będącej jednym z wydarzeń rozpoczynających okres realizmu socjalistycznego w Polsce, a już w okresie "odwilży" w historycznej wystawie "Dziewięciu" (1955) - obok Tadeusza Brzozowskiego, Marii Jaremy, Kantora, Jadwigi Maziarskiej, Kazimierza Mikulskiego, Erny Rosenstein, Jerzego Skarżyńskiego, Jonasza Sterna. Zajmował się także pracą pedagogiczną w Państwowej Wyższej Szkole sztuk Plastycznych w Łodzi z a potem w ASP w Krakowie aż do 1993 roku, gdzie uzyskał także tytuł profesora.

Do najwcześniejszych prac Nowosielskiego należą powstałe w pierwszej połowie lat 40. przedstawienia postaci kobiecych: zarówno modiglianiowskie akty ("Akt na tle pejzażu", 1940), jak liczne poetyckie portrety ("Portret żony artysty", 1945; "Kobieta na plaży", 1946;"Kobieta na tle statku", "Kobieta siedząca na łóżku", oba z 1947). W latach 50. stworzył serię malarskich i rysunkowych kompozycji. Widzimy na nich wizerunki nagich dziewczyn, niekiedy w karkołomnych skrętach ciała, skrępowanych linami ("Egzekucja", 1949), "Beatrix Cenci" (1950), "Koszykarki", (1950), "Gimnastyczki" (prace z lat 50. i 60.), "Pływaczki" (1964) "Próba w cyrku", 1966), "Śmierć woltyżerki" (1963). Innym rodzajem malarstwa były obrazy "Murzynka na plaży", 1982, 1994; "Bulwar zachodzącego słońca", 1986; "Akt czarny", 1987;"Wspomnienia z Egiptu", 1992).Wśród dzieł artysty pojawiły się także portrety męskie ("Portret mężczyzny z gitarą", 1945), pierwsze martwe natury, często z instrumentami muzycznymi (na przykład ze skrzypcami i globusem, 1942. W 1947 r. namalował"Bitwą o Addis Abebę" , która do dzisiaj stanowią jego wizytówkę.

Artysta był również autorem wybitnych realizacji monumentalnych. Należą do nich dekoracje (polichromie, witraże, mozaiki) w świątyniach obrządku wschodniego i zachodniego. Są na tej liście prace w cerkwiach: w Zawierciu, Gródku (1952-1955), Jeleniej Górze, Białymstoku-Dojlidach (obie z 1953; wykonane razem z Adamem Stalony-Dobrzańskim), Kętrzynie, Gdańsku (obie z 1954), Grodzisku koło Drohiczyna (1955), we Wrocławiu (1966-1968), w Hajnówce (1966), Orzeszkowie koło Białowieży (1967),na Woli w Warszawie (1979), Górowie Iławeckim (1983), Lourdes (1984), Bielsku Podlaskim (1985) i prace w kościołach: w Jerzmanowicach koło Krakowa (1959-1960), w Lublinie (1962-1963 - kościół akademicki KUL; projekt niezrealizowany), na Jelonkach w Warszawie (1963-64), w Witanowicach koło Wadowic (1974), Wesołej pod Warszawą (1975-1978), na Azorach w Krakowie (1978), w Izabelinie koło Warszawy (1980), w Nowych Tychach-Żwakowie (1982-1986), w kaplicy Wyższego Seminarium Duchownego w Lublinie (1988). Jednym z ostatnich przykładów jest realizacja architektoniczno-malarska (wykonana przy współpracy z architektem Bogdanem Kotarbą), spełnienie marzeń artysty o dziele kompletnym - cerkiew w Białym Borze na Pomorzu Zachodnim (1992-1997), wybudowana dla niewielkiej greckokatolickiej społeczności przesiedlonych tam Łemków.

Wyrazem wyobraźni przestrzennej Nowosielskiego były także projekty scenograficzne, wykonywane, jak podkreślał, "dla własnej przyjemności": dwukrotnie do "Antygony" według Sofoklesa w reżyserii Helmuta Kajzara (Wrocław, Teatr Polski, 1971; Warszawa, Teatr Powszechny, 1982) oraz do "Sędziów" Stanisława Wyspiańskiego w opracowaniu tego samego reżysera (Warszawa, Teatr Studio, 1972).

Dla Nowosielskiego, obok ekspresji plastycznej, zawsze istotna była ekspresja słowna. Często komentował swoje dzieła i wypowiadał się na temat rozmaitych zagadnień. Teksty wiernie towarzyszącego artyście przez wiele lat Mieczysława Porębskiego zostały opublikowane w monograficznym tomie "Nowosielski" (2003). Krótko po śmierci malarza, w lutym 2011 roku ukazała się jego monumentalna biografia autorstwa Krystyny Czerni, zatytułowana "Nietoperz w świątyni"

W pierwszą rocznicę śmierci Jerzego Nowosielskiego wydany został natomiast zbiór rozmów z artystą "Sztuka po końcu świata" - w wyborze Krystyny Czerni.

Prace malarza pokazywano na wielu wystawach indywidualnych, na ekspozycjach Grupy Krakowskiej, ale również na historycznych wystawach zbiorowych: "Metafory" (Warszawa 1962), Festiwale Polskiego Malarstwa Współczesnego (Szczecin), Festiwale Sztuk Plastycznych "Porównania" (Sopot), "Voir et concevoir" (krakowskie Sukiennice 1975) według idei Mieczysława Porębskiego (słynna kompozycja "Villa dei Misteri"), "Romantyzm i romantyczność w sztuce polskiej XIX i XX wieku" (Warszawa 1975, Katowice 1976; według pomysłu Marka Rostworowskiego i Jacka Waltosia). Nowosielski reprezentował Polskę na Biennale w Wenecji (1956) i w São Paulo (1959). W roku 1960 jego obraz "Wiolonczelista" został wytypowany do nagrody Solomona Guggenheima w Nowym Jorku (otrzymał ją Eugeniusz Eibisch).

Jerzy Nowosielski był laureatem wielu nagród Ministra Kultury i Sztuki, otrzymał Srebrny Wawrzyn Polskiego Komitetu Olimpijskiego za cykl obrazów "Pływaczki" (1973), Nagrodę im. Brata Alberta (1977), Nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego (1981), Nagrodę im. Jana Cybisa (1988), Medal Anny Kamieńskiej (1992), Nagrodę Wielką Fundacji Kultury (1994), , Nagrodę im. Witolda Wojtkiewicza (1999); Srebrny Medal "Cracoviae Merenti" (1999) oraz najwyższe odznaczenie cerkwi prawosławnej w Polsce - Medal św. Marii Magdaleny II stopnia (1985). Był odznaczony orderami państwowymi w tymKrzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (1998).

Jerzy Nowosielski był jednym z profesorów ASP, którzy przekazali swoje obrazy adwokatom - obrońcom w procesie hutników w 1982 roku. Inicjatorem tej formy podziękowania był dr Janusz Kutyba a współwykonawcą Zbylut Grzywacz (to on "wydobył" obrazy od artystów). Prawdopodobnie były to „Pływaczki”. Artysta aktywnie uczestniczył także w ruchu kultury niezależnejw latach 80 ub. wieku.Prezentował swoje obrazy na wystawach niezależnych, wykonywał opracowania plastyczne dla spektakli niezależnych , np.u oo. Karmelitów na Piasku w 1985 r. W następnych latach jego dzieła były prezentowane podczas wystaw poświęconych kulturze niezależnej, np.: "Dotyk. Ikonografia lat 80. w twórczości plastycznej środowiska krakowskiego", "Epitafium i siedem przestrzeni", obie z 1991), wreszcie wystawę "Jerzy Nowosielski, Mikołaj Smoczyński, Leon Tarasewicz" (Warszawa 1997) i "W poszukiwaniu Autentyku" (Lublin 2002). Stowarzyszenie Sieć Solidarności, za udział w Ruchu Kultury Niezależnej uhonorowało Jerzego Nowosielskiego Medalem „Dziękujemy za wolność’.

Z inicjatywy Jerzego Nowosielskiego i jego żony Zofii w roku 1996 powstała Fundacja Nowosielskich - z prezesem Andrzejem Starmachem, właścicielem Starmach Gallery, organizatorem wystaw artysty (od 1988 roku; nie tylko we własnej galerii), dysponentem jego prac i opiekunem.

(wspomnienie opracowane na podstawie: Małgorzata Kitowska-Łysiak, KUL kwiecień 2004; aktualizacja: luty 2012.)