Rok 1989. Konferencja w 35.rocznicę wydarzeń Roku 1989
Oddajemy w ręce Państwa publikację zawierającą materiały z konferencji pt.: "35. Rocznica Roku 1989", która odbyła się 11 października 2024 roku w Krakowie z inicjatywy Stowarzyszenia "Sieć Solidarności" i Polskiej Akademii Umiejętności.
Tematem wiodącym wszystkich wystąpień były przemiany polityczne, gospodarcze, prawne i społeczne, które nastąpiły po obradach Okrągłego Stołu oraz wyborach do sejmu 4 czerwca 1989 roku, wygranych przez szeroko rozumianą stronę opozycyjną.
Z dzisiejszej perspektywy 4 czerwca' 89 stał się datą historyczną, która zapoczątkowała nową erę w powojennej historii Polski, Europy i świata. Rok 1989 należy do tych dat, które nie zamykają się w przeszłości. Pozostaje punktem odniesienia dla współczesnych sporów o kondycję demokracji konstytucyjnej w Polsce. Refleksja nad mechanizmami pokojowej zmiany systemowej, nad rolą kompromisu i nad trwałością instytucji państwa prawa nie jest wyłącznie przedmiotem badań historycznych. Jest także częścią namysłu nad tym, jak chronić i rozwijać dorobek transformacji w zmieniających się warunkach politycznych i społecznych.
Struktura tomu odzwierciedla wielowymiarowość przemian. Część pierwsza poświęcona jest konsekwencjom ustrojowym obrad Okrągłego Stołu oraz ewolucji instytucji państwowych. Część druga osadza polską transformację w kontekście międzynarodowym, uwzględniając zmianę środowiska bezpieczeństwa i integrację europejską. Część trzecia dotyczy przekształceń społeczno-ekonomicznych, w tym reform administracyjnych i gospodarczych, analizowanych zarówno w perspektywie instytucjonalnej, jak i społecznej recepcji zmian.
Zebrane teksty można odczytywać w świetle kilku ważnych nurtów badawczych. Pierwszym z nich jest refleksja nad przejściem od systemów autorytarnych do demokratycznych. W tym ujęciu Polska stała się przykładem transformacji negocjowanej - zmiany opartej na kompromisie, rozmowie i stopniowym wprowadzaniu nowych zasad. Wybór tej drogi nie był oczywisty ani wolny od napięć. Oznaczał świadome przyjęcie logiki ewolucji zamiast gwałtownego zerwania z przeszłością, co miało swoje konsekwencje zarówno dla tempa reform, jak i dla ich społecznej legitymizacji. Drugim ważnym punktem odniesienia jest nowy instytucjonalizm. Uczy on, że państwa nie buduje się od podstaw w próżni - zmiana dokonuje się w ramach istniejących struktur, które wyznaczają pewne granice możliwego działania. Transformacja po 1989 roku była zatem procesem przekształcania zastanych instytucji, a nie ich całkowitego unieważnienia. Szczególnie wyraźnie w tekstach niniejszego tomu obecna jest także koncepcja ciągłości państwa. Dylemat, czy nowy porządek ustrojowy powinien oznaczać pełne zerwanie z przeszłością, czy raczej jej przekształcenie, towarzyszył pierwszym latom transformacji. Przyjęcie modelu ewolucyjnego oznaczało uznanie, że instytucje można zmieniać "od wewnątrz", nadając im nową treść i aksjologiczne fundamenty. Był to wybór obarczony ryzykiem, ale jednocześnie pozwalający uniknąć chaosu i destabilizacji. Wreszcie, przemiany zapoczątkowane w 1989 roku można analizować przez pryzmat teorii konstytucjonalizmu i państwa prawa. Transformacja oznaczała stopniowe wzmacnianie zasady podziału władz, rozwój kontroli konstytucyjności prawa oraz budowę instytucjonalnych gwarancji praw jednostki. Był to proces zakorzeniania przekonania, że władza publiczna nie jest suwerenna w sensie absolutnym - podlega normom wyższego rzędu oraz wartościom, które ograniczają jej arbitralność.
Organizatorom konferencji udało się zgromadzić kilkunastu wybitnych przedstawicieli świata nauki, polityki tamtych i obecnych czasów. Większość z nich osobiście, a także bardzo aktywnie uczestniczyła w tworzeniu Trzeciej Rzeczpospolitej. Referaty wyrażają ich osobiste zaangażowanie w przebudowę Polski, odkrywają kulisy różnych działań i decyzji, odzwierciedlają często emocjonalne podejście do omawianych zagadnień. Właśnie takie spojrzenie na przemiany po Okrągłym Stole zaważyło na kształcie naszej publikacji.
Nie jest ona typowym tomem pokonferencyjnym, tylko w miarę możliwości wiernym zapisem wystąpień. Referaty zostały poddane niezbędnym formalnym i stylistycznym korektom. Chcieliśmy zachować ich indywidualny oraz najbliższy oryginałowi styl wypowiedzi. Celem nadrzędnym, który przyświecał decyzji o wydaniu w formie drukowanej, jest aspekt edukacyjny i chęć popularyzacji tematyki konferencji. Mowa jest ulotna, a słowo pisane ma szanse zaistnieć na dłużej w powszechnej świadomości.
Świadomi nietypowej formy opracowania, wyrażamy nadzieję, że dzięki temu przedsięwzięciu uda się nam usystematyzować i upowszechnić wiedzę o wydarzeniach wokół Okrągłego Stołu i wyborach 4 czerwca 1989 roku, tak przełomowych w naszej historii.
Zachęcamy do zapoznania się nagraniem całej konferencji na stronie Stowarzyszenia Sieć Solidarności:http://www.sss.net.pl.
Sama publikacja jest dostępna w wersji papierowej w naszym stowarzyszeniu, ale także wersji elektronicznej pod linkiem:
https://www.sss.net.pl/wydawnictwo,rok-1989,14.html
Redakcja
SPIS TREŚCi:
Problematyka ustrojowa
Prof. dr hab. Andrzej Zoll : Konsekwencje ustrojowe rozmów "Okrągłego Stołu"
Prof. dr hab. Marek Safjan: O tworzeniu nowego ustroju i dylematach konstytucyjnych po 1989 r.
Prof. dr hab. Mirosław Stec: O skutecznym sposobie przeprowadzania reform (na przykładzie reformy ustroju terytorialnego Polski 1990-1999)
Prof. dr hab. Jan Widacki: Co zrobić z MO i SB przechodząc z PRL do III RP?
Konteksty międzynarodowe
Prof. dr hab. Andrzej Friszke: Polska w nowym środowisku międzynarodowym
Prof. dr hab. Roman Kuźniar: Wiosna Ludów '89 przepustką do liberalnego porządku międzynarodowego
Dr Adam Pomorski: Z podróży do Burżuazji - populizacja kultury a wielokulturowość środkowoeuropejska
Zagadnienia społeczno-ekonomiczne
Prof. dr hab. Zdzisław Mach: Przemiany świadomości społecznej w Polsce po 1989 r. w odniesieniu do akcesji Polski do Unii Europejskiej
Prof. dr hab. Andrzej Białas: Nauka po 4 czerwca
Dr Janusz Steinhoff: Transformacja gospodarcza Polski po 1989 roku
Prof. dr hab. Andrzej Wojtyna: Czy Polska weszła w fazę regresu transformacji gospodarczej?
Podsumowanie dyskusji
