Oddajemy w ręce Państwa publikację zawierającą materiały z konferencji pt.: „35. Rocznica Roku 1989”, która odbyła się 11 października 2024 roku w Krakowie z inicjatywy Stowarzyszenia „Sieć Solidarności” i Polskiej Akademii Umiejętności.
Tematem wiodącym wszystkich wystąpień były przemiany polityczne, gospodarcze, prawne i społeczne, które nastąpiły po obradach Okrągłego Stołu oraz wyborach do sejmu 4 czerwca 1989 roku, wygranych przez szeroko rozumianą stronę opozycyjną. Z dzisiejszej perspektywy 4 czerwca’ 89 stał się datą historyczną, która zapoczątkowała nową erę w powojennej historii Polski, Europy i świata. Rok 1989 należy do tych dat, które nie zamykają się w przeszłości. Pozostaje punktem odniesienia dla współczesnych sporów o kondycję demokracji konstytucyjnej w Polsce. Refleksja nad mechanizmami pokojowej zmiany systemowej, nad rolą kompromisu i nad trwałością instytucji państwa prawa nie jest wyłącznie przedmiotem badań historycznych. Jest także częścią namysłu nad tym, jak chronić i rozwijać dorobek transformacji w zmieniających się warunkach politycznych i społecznych.
Struktura tomu odzwierciedla wielowymiarowość przemian. Część pierwsza poświęcona jest konsekwencjom ustrojowym obrad Okrągłego Stołu oraz ewolucji instytucji państwowych. Część druga osadza polską transformację w kontekście międzynarodowym, uwzględniając zmianę środowiska bezpieczeństwa i integrację europejską. Część trzecia dotyczy przekształceń społeczno-ekonomicznych, w tym reform administracyjnych i gospodarczych, analizowanych zarówno w perspektywie instytucjonalnej, jak i społecznej recepcji zmian.
Zebrane teksty można odczytywać w świetle kilku ważnych nurtów badawczych. Pierwszym z nich jest refleksja nad przejściem od systemów autorytarnych do demokratycznych. W tym ujęciu Polska stała się przykładem transformacji negocjowanej - zmiany opartej na kompromisie, rozmowie i stopniowym wprowadzaniu nowych zasad. Wybór tej drogi nie był oczywisty ani wolny od napięć. Oznaczał świadome przyjęcie logiki ewolucji zamiast gwałtownego zerwania z przeszłością, co miało swoje konsekwencje zarówno dla tempa reform, jak i dla ich społecznej legitymizacji. Drugim ważnym punktem odniesienia jest nowy instytucjonalizm. Uczy on, że państwa nie buduje się od podstaw w próżni — zmiana dokonuje się w ramach istniejących struktur, które wyznaczają pewne granice możliwego działania. Transformacja po 1989 roku była zatem procesem przekształcania zastanych instytucji, a nie ich całkowitego unieważnienia. Szczególnie wyraźnie w tekstach niniejszego tomu obecna jest także koncepcja ciągłości państwa. Dylemat, czy nowy porządek ustrojowy powinien oznaczać pełne zerwanie z przeszłością, czy raczej jej przekształcenie, towarzyszył pierwszym latom transformacji. Przyjęcie modelu ewolucyjnego oznaczało uznanie, że instytucje można zmieniać „od wewnątrz”, nadając im nową treść i aksjologiczne fundamenty. Był to wybór obarczony ryzykiem, ale jednocześnie pozwalający uniknąć chaosu i destabilizacji. Wreszcie, przemiany zapoczątkowane w 1989 roku można analizować przez pryzmat teorii konstytucjonalizmu i państwa prawa. Transformacja oznaczała stopniowe wzmacnianie zasady podziału władz, rozwój kontroli konstytucyjności prawa oraz budowę instytucjonalnych gwarancji praw jednostki. Był to proces zakorzeniania przekonania, że władza publiczna nie jest suwerenna w sensie absolutnym - podlega normom wyższego rzędu oraz wartościom, które ograniczają jej arbitralność.
Organizatorom konferencji udało się zgromadzić kilkunastu wybitnych przedstawicieli świata nauki, polityki tamtych i obecnych czasów. Większość z nich osobiście, a także bardzo aktywnie uczestniczyła w tworzeniu Trzeciej Rzeczpospolitej. Referaty wyrażają ich osobiste zaangażowanie w przebudowę Polski, odkrywają kulisy różnych działań i decyzji, odzwierciedlają często emocjonalne podejście do omawianych zagadnień. Właśnie takie spojrzenie na przemiany po Okrągłym Stole zaważyło na kształcie naszej publikacji.
Nie jest ona typowym tomem pokonferencyjnym, tylko w miarę możliwości wiernym zapisem wystąpień. Referaty zostały poddane niezbędnym formalnym i stylistycznym korektom. Chcieliśmy zachować ich indywidualny oraz najbliższy oryginałowi styl wypowiedzi. Celem nadrzędnym, który przyświecał decyzji o wydaniu w formie drukowanej, jest aspekt edukacyjny i chęć popularyzacji tematyki konferencji. Mowa jest ulotna, a słowo pisane ma szanse zaistnieć na dłużej w powszechnej świadomości.
Świadomi nietypowej formy opracowania, wyrażamy nadzieję, że dzięki temu przedsięwzięciu uda się nam usystematyzować i upowszechnić wiedzę o wydarzeniach wokół Okrągłego Stołu i wyborach 4 czerwca 1989 roku, tak przełomowych w naszej historii.
Zachęcamy do zapoznania się nagraniem całej konferencji na stronie Stowarzyszenia Sieć Solidarności: www.sss.net.pl.
Redakcja
